Make your own free website on Tripod.com

Psychotherapie - Watzlawick (1921- ): - pagina


terug naar
Het Gekwetste Kind

Home Mandala Lier

Assagioli
Bandler&Grindler
Berne
Bettelheim
Bradshaw
Erickson
Freud S. en A.
Jung
Lowen
Miller
Boszormenyi-Nagy
Perls
Rogers
Watzlawick
Wilber

Workshop: Thuiskomen bij jezelf

Hoe ziet Paul Watzlawick Het Gekwetste Kind?

Paul Watzlawick geeft vooral de pathologische communicatie weer en meer specifiek de dubbele binding.
De bestanddelen van een dubbele binding:
1. Twee of meer personen zijn betrokken in een intense verhouding die, materieel en/of psychologisch, in sterke mate een levensbelang vertegenwoordigt voor een, meerdere of alle betrokkenen. Situaties waarin dergelijke intense verhoudingen typisch voorkomen zijn het gezinsleven (vooral de interactie tussen ouders en kind), maar treden voorts ook op bij ziekte, materiŽle afhankelijkheid, gevangenschap, vriendschap, liefde, trouw aan een geloof, ideaal of ideologie, contexten beÔnvloed door maatschappelijke normen of traditie, en in de psychotherapeutische relatie.
2. Binnen een dergelijke context wordt een bericht afgegeven van een dergelijke structuur dat (a) er iets wordt beweerd, (b) er iets wordt beweerd over die bewering zelf, en dat (c) deze beide beweringen elkaar onderling uitsluiten. Indien het bericht dus een gebod is, dient dit gebod overtreden te worden om te worden opgevolgd. Is het een omschrijving van iemand zelf of een ander, dan is de aldus omschreven persoon dat soort persoon als hij niet zo is, en is hij dat niet als hij wel zo is.
3. Tenslotte is het de ontvanger van het bericht niet mogelijk buiten het door het bericht afgebakende kader te treden, noch door middel van metacommunicatie (commentaar op het bericht), noch door zich aan de situatie te onttrekken. Zelfs al is het bericht dus logisch zonder betekenis, het blijft een pragmatische realiteit: de ontvanger kan niet niet-reageren, maar kan evenmin op passende wijze (niet-paradoxaal) reageren, daar het bericht zelf paradoxaal is. Deze situatie wordt vaak nog gecompliceerder gemaakt door het min of meer onverholen verbod om te laten merken dat men zich bewust is van de tegenstrijdigheid of van de zaak waar het in werkelijkheid om gaat. Iemand die in een dubbele binding verzeild is geraakt, loopt derhalve grote kans op bestraffing (of althans opgedrongen schuldgevoelens) indien hij iets op de juiste wijze waarneemt, en op het etiket 'slecht' of 'gek', indien hij zelfs maar insinueert dat er misschien een onderscheid is tussen wat hij ziet en 'eigenlijk hoort' te zien. Dit is het wezenlijke van de dubbele binding.

Het pathogene karakter van een dubbele binding.
Sinds het geformuleerd werd heeft dit begrip nogal wat aandacht getrokken in de psychiatrie en in de gedragswetenschappen in het algemeen, en het is zelfs in het politieke jargon opgenomen. De kwestie van het pathogene karakter van de dubbele binding werd onmiddellijk het meest omstreden en minst begrepen aspect van de theorie en is dat gebleven. Deze kwestie verdient dus enige aandacht voor we met ons onderwerp verder gaan.
Er kan geen twijfel aan bestaan dat de wereld waarin we leven verre van logisch is en dat wij allen aan dubbele bindingen blootgesteld zijn geweest - toch lukt het de meesten van ons normaal te blijven. De meeste van dergelijke ervaringen staan echter los van elkaar en zijn van voorbijgaande aard, ook al kunnen ze op het tijdstip zelf traumatisch zijn.
Er ontstaat een heel andere situatie wanneer iemand gedurende lange tijd aan dubbele bindingen wordt blootgesteld en deze geleidelijk een normaal verwachtingspatroon voor hem gaat vormen. Dit geldt natuurlijk vooral in de jeugd, daar alle kinderen geneigd zijn te denken dat wat hun gebeurt, overal ter wereld zo gebeurt, dat het, zogezegd, de wet van het universum is. Hier is dus geen sprake van losstaande trauma's, maar staan we eerder tegenover een afgerond patroon van interactie.
Dat dit een patroon van interactie is, wordt misschien wat duidelijker als men voor ogen houdt dat het ontstaan van en dubbele binding, gezien de aard van de menselijke communicatie, nooit een in ťťn richting verlopend proces kan zijn. Als een dubbele binding, zoals we hierboven hebben gezien, paradoxaal gedrag teweegbrengt, dan wordt juist door dit gedrag de 'dubbel-binder' op zijn beurt 'dubbel-gebonden'. Wanneer dit patroon eenmaal in werking is getreden, is het praktisch zinloos te vragen wanneer, hoe en waarom het is ontstaan, want pathologische systemen hebben merkwaardige, zelfbestendigende kwaliteit van vicieuze cirkels.

Effecten op het gedrag van dubbele bindingen

In het geval van dubbele dingen heeft de complexitiet van het patroon een bijzonder beperkende werking en zijn slechts zeer weinig reacties pragmatisch mogelijk. Hier volgen enkele van deze mogelijkheden.
Gesteld tegenover de onhoudbare ongerijmdheid van een situatie kan iemand allicht tot de conclusie komen dat hij belangrijke aanwijzingen over het hoofd ziet, die ofwel inherent zijn aan de situatie ofwel door belangrijke medespelers in die situatie zijn verstrekt. Hij zal in de laatstgenoemde veronderstelling gestijfd worden door het feit dat anderen de situatie klaarblijkelijk als volkomen logisch en natuurlijk beschouwen. De idee dat deze belangrijke aanwijzingen hem expres door de anderen worden onthouden zou slechts een variatie op dit thema zijn. In elk geval - en hier draait de kwestie om - zal hij geobsedeerd worden door de noodzaak om deze aanwijzingen op te sporen en zo een zin te geven aan wat er in en rondom hem voorvalt, zodat hij zich op het laatst gedwongen voelt zijn speurtocht naar een leidraad of zin uit te strekken tot de meest onwaarschijnlijke en verst verwijderde verschijnselen. Dat iemand aldus de werkelijke feiten uit het oog gaat verliezen wordt des te aannemelijker als men bedenkt dat een essentieel bestanddeel van een dubbele binding juist bestaat uit het verbod zich bewust te worden van de daarbij betrokken tegenstrijdigheid.
Aan de andere kant kan hij dezelfde keuze maken als recruten, die alras ontdekken wat de beste reactie is op de verbijsterende logica (of het gebrek daaraan) van het leger: alle geboden stuk voor stuk en volslagen letterlijk opvolgen en geen enkel blijk geven van zelfstandig denken. Op deze wijze vermijdt men een eindeloze speurtocht naar verborgen betekenissen en schuift men a priori de mogelijkheid terzijde dat menselijke betrekkingen ook maar iets meer dan de letterlijkste, oppervlakkigste betekenis zouden kunnen hebben, of zelfs dat het ene bericht meer zou kunnen inhouden dan het andere. Het laat zich voorstellen dat een dergelijk gedrag elke waarnemer stompzinnig zou voorkomen, want het onvermogen om te kunnen onderscheiden tussen het bijkomstige en het belangrijke, tussen het aannemelijke en het onaannemelijke, is tekenend voor stompzinnigheid.
De derde mogelijkheid is dat men zich terugtrekt uit het menselijk verkeer. Dit kan worden bewerkstelligd door zich feitelijk zoveel mogelijk af te zonderen en, waar afzondering niet in de gewenste mate mogelijk is, de input-kanalen van de communicatie te blokkeren. Iemand die zich op deze wijze te weer stelt zal de waarnemer als teruggetrokken, onbenaderbaar en autistisch voorkomen. Praktisch hetzelfde resultaat - nl. ontsnapping aan de situatie van de dubbele binding - kan eventueel worden bereikt door hyperactief gedrag dat zo intensief wordt volgehouden dat binnenkomende berichten erdoor overstemd worden.
Deze drie reacties op de onbeslisbaarheid van bestaande of vast verwachte dubbele bindingen doen, zoals de opstellers van de theorie in hun oorspronkelijk artikel opmerken, onmiddellijk denken aan de klinische beelden van de schizofrenie, d.w.z. van respectievelijk de paranoÔde, hebefrene en de (door stupor of agitatie gekenmerkte) katatone verschijningsvormen van de schizofrenie.
Zij voegen eraan toe: deze drie mogelijkheden zijn niet de enige. Waarom het gaat is dat iemand niet die ene mogelijkheid kan kiezen die hem zou helpen ontdekken wat de mensen bedoelen: hij kan, zonder aanzienlijke hulp van buiten, niet de berichten van anderen bespreken. Zonder dit vermogen is de mens gelijk aan elk zelfregulerend systeem dat zijn regulateur is kwijtgeraakt: het gaat een spiraal van eindeloze, maar altijd systematische afwijkingen beschrijven. (Watzlawick , p. 171 t/m 173, p. 175, 178, 179).


Ga naar top
Home Mandala Lier
Feedback
E-mail
{stat}
laatste bijwerking zondag 9 juli 2000.